La fratino kiu petis la rakontojn

Kiam ŝanĝiĝas la iloj, ŝanĝiĝas la muziko. Hodiaŭ la ilo per kiu ni legas estas en poŝo, kaj el tio naskiĝas Dunyazad: mil kaj unu rakonto, ĉiu tuta, unu post la alia, tenitaj kune per nevidinda fadeneto.

Iu diris ke kiam ŝanĝiĝas la iloj, ŝanĝiĝas la muziko. Ĝi estas frazo kiu pretendas esti ripetita senpense, kaj tamen indas esti prenita laŭvorte.

La elektra gitaro ekzistas de la tridekaj jaroj. Dum du bonaj jardekoj ĝi estis iomete pli ol komforto: normala gitaro kiu aŭdiĝis eĉ en la fino de la salo, utila en dancorkestro kie la blovinstrumentoj kovris ĉion. Tiuj, kiuj rigardis ĝin suspekteme, konsideris ĝin triko por tiuj, kiuj ne sciis kiel fariĝi aŭditaj. Tiam, ĉirkaŭ la fino de la sesdekaj jaroj, iu venis kiu prenis ĝin serioze ĝis la fino. Hendrix ne ludis pli forte: li ludis ion alian. La reago — kiu ĝis antaŭ momento estis difekto por korekti, fajfo por eviti — iĝis voĉo. La ilo ne faris la muzikon de antaŭe pli komforta. Ĝi faris eblan muzikon, kiu antaŭe ne ekzistis.

Ne nur okazas al la muziko.

La kapitano kiu ne sciis malfermi libron

Estas sceno en WALL-E kiu igas rideti kaj iomete angorigas. La kapitano de la ŝipo bezonas instrukciojn kaj trovas sin kun papera manlibro. Li tenas ĝin antaŭ si, studas ĝin, provas paroli al ĝi: manlibro, donu al mi la instrukciojn. Li ne pensas malfermi ĝin. Estas la roboto kiu enmetas la hakanon sub la kovrilon kaj levas ĝin por li. Nur tiam la kapitano metas siajn fingrojn, turnas la paĝon kaj miriĝas: ho, rigardu tion.

Ni ne estas tie kaj verŝajne ne atingos tion. La plezuro de bona libro en via plej ŝatata seĝo ne estas diskutinda, kaj ne ekzistas teknologio, kiun indas meti inter persono sidanta kaj tricent paĝoj da papero. Tamen, tiu sceno diras ion veran: la subteno de la legado jam ŝanĝiĝis plurfoje, kaj ĉiufoje tiuj, kiuj kutimis al la antaŭa, pensis, ke io perdiĝas. Foje ili havis pravon. Preskaŭ ĉiam, intertempe, io nova naskiĝis.

Sep minutoj inter du haltejoj

Kio vere ŝanĝiĝis, dum la lastaj dek kvin jaroj, ne estas la kvanto da disponeblaj libroj. Ĝi estas la nombro da lokoj, kie oni povas legi.

En la poŝlibro aŭ en la poŝo de la pantalono estas biblioteko sen pezo. Ne plu necesas decidi matene, kiun volumon porti kun si, ne plu necesas rezigni ĉar la libro restis sur la nokttablon. La gajno ne estas de titoloj: ĝi estas de lokoj kaj momentoj. La metroo. La atenda ĉambro. La sep minutoj sur la platformo antaŭ ol la trajno alvenas. La vico ĉe la poŝto. La duontago en kiu oni atendas iun, kiu malfruas.

Kiu provis legi romanon en tiuj kondiĉoj scias kiel ĝi finiĝas. Oni relegas la saman linion tri fojojn, oni perdas la fadenon ĉe ĉiu anonco de la laŭtparolilo, oni reiras al la aplikaĵo du tagojn poste sen memori kiu estis la homo en la antaŭa ĉapitro. Kaj oni konkludas, kun iom da kulpo, ke oni ne plu havas la koncentriĝon de iam.

La diagnozo estas erara. Ne estas la legadon en krizo: estas la longa formo, kiu ne eniras en tiun spacon. Rakonto bone eniras.

La fratino kiu demandis

En la Mil kaj unu noktoj ekzistas figuro kiun preskaŭ neniu memoras. Ĉiuj konas Shahrazad, kiu rakontas por savi sian vivon kaj interrompas ĉiun rakonton je la plej interesa momento, je la alveno de la tagiĝo. Malmultaj konas Dunyazad, la pli juna fratino, kiu dormas ĉe la piedo de la lito. Ŝia rolo ŝajnas minimuma, sed fakte ĝi estas ĉio: ŝi estas tiu, kiu ĉiun nokton diras fratino, rakontu al ni rakonton.

Shahrazad havas la talenton. Dunyazad havas la demandon. Sen la demando, la mil noktoj neniam komenciĝus.

Indas aldoni, ke ankaŭ la "mil" estas kortezeco: en la tradicio el kiu venas la titolo ĝi indikas ne nombran kvanton, sed nedefinitan, kaj la rakontoj fakte enhavitaj en la manuskriptoj estas multe malpli. Ĝi estas bona novaĵo por ĉiu, kiu volas rekapti tiun nomon hodiaŭ sen devi sin devigi liveri mil unu pecojn.

Mil kaj unu rakontoj

Dunyazad estas kolekto de mallongaj rakontoj, kaj kune ĝi estas la fratino kiu petas.

La regulo estas unu sola, kaj ĝi estas rigida: ĉiu rakonto estas tuta. Ĝi havas komencojn kaj finon, oni legas ĝin en unu spiro, kaj kiam ĝi finiĝas, ĝi finiĝis. Neniu "daŭrigu ĉe la venonta epizodo", neniu ĉapitro por rekompensi, neniu deponaĵo memori ion. Kiu malsupreniras ĉe sia haltejo legis kompletan rakonton, ne pecon de rakonto.

Tiam venas la demando. Post fermita rakonto, Dunyazad proponas alian — kaj ne hazarde. Ĝi povas esti nova aventuro de la karaktero al kiu vi allikiĝis. Ĝi povas esti alia rakonto lokigita en la lando kie vi trovis bone. Ĝi povas esti simple rakonto kun la atmosfero kiu servas hodiaŭte. Du legantoj kiuj ekiras de la sama rakonto finiĝas en du malsamaj lokoj, kaj tio estas precize la punkto.

La fadeno kiu tenas

Rakonto ligiĝas al tiu antaŭa por persono, por loko, por momento en la tempo — kaj foje por ideo, kiu estas la ligo kiu plej surprizas, ĉar ĝi tenas kune rakontojn kiuj ne havas nenion alian komunan. Fabriko en la provinco en 1991, sorĉistino sur ligura klifo, vilaĝo sur planedo kun du sunoj: kaj en ĉiuj tri la sama gesto, iu faras bonan aferon sekrete kaj ne diras al iu.

Ili ne estas rekurencoj por kolekti. Ili estas pordoj. Neniu avertas vin kiam vi trairas unu: vi rekonas ĝin, kaj tio sufiĉas.

La micelio

En arbaro, tio kion oni vidas estas la fungoj. Tio kio tenas la arbaron kune estas la micelio: la subtila reto sub la tero, kiun neniu iam ajn rigardas.

Por mi, Dunyazad estas loko por enŝpiki sin tie sube. Rakonto publikigita aliloke vivas nur unufoje: iu legas ĝin, kaj finiĝas tie. Ĉi tie la homoj, la lokoj, la objektoj kaj la ideoj kiujn ĝi enhavas fariĝas vojoj. Leganto, kiu sekvas tute alian aferon — landon, metion, obsodon — pasas de viaj paĝoj ĉar vi dividas ion, kaj li alvenas monatojn poste, ke vi skribis ĝin. Rakonto trijara daŭre ricevas novajn legantojn, portitajn de rakontoj kiuj ankoraŭ ne ekzistis kiam vi finis ĝin.

Kaj ĝi funkcias en ambaŭ direktoj. Vi povas konstrui tutan teritorion por vi, kun viaj karakteroj moviĝantaj inter viaj rakontoj; aŭ enŝpiki sin en tion, kio jam ekzistas kaj prunti iun, demandante lin al kiu kreis lin. La du aĵoj ne ekskludas unu la alian: la radikoj estas la samaj.

La monaĥejo kie oni mendegas sonĝojn

Estas bildo kiu restis al ni: monaĥejo kie, nokte, alvenas la sonĝoj de ĉiuj. La monaĥoj ne juĝas ilin — ili aranĝas ilin. Ĉiu trovas sian lokon laŭ la lumo kiun ĝi sendas: kelkaj brilas tuj, aliaj nur se vi metas ilin apud la ĝustan, kaj iuj restas senlumaj dum jaroj ĝis iu alportas la sonĝon kiu ilin bruligas.

En la monaĥejo oni faras du metiojn.

La unua estas tiu de la bibliotekisto, kaj oni ne vidas lin. Li ne skribas: li konstruas kaj administras la strukturojn, kiuj tenas la rakontojn. Ĉiu persono, loko, objekto aŭ ideo havas stabilan identecon, kiu neniam ŝanĝiĝas — du Margaretoj restas du Margaretoj, eĉ je mil rakontoj for. Ĉiu ligo havas pezon, ĉar aperi en sceno ne estas kiel teni rakonton. Kaj ĉiu rakonto staras sur ununura tempolinio, la sama por aŭgusto en la provinco kaj por planedo kun sia propra kalendaro, tiel ke "antaŭ" kaj "post" signifas ion. Ĝi estas laboro, kiun oni rimarkas nur kiam ĝi mankas, ĉar tiam la rakontoj revenas esti amaso.

La dua estas tiu de la literaturisto, kaj maŝino ne faras ĝin. Li legas, kaj vidas tion, kion la bibliotekisto ne povas vidi: ĉu rakonto staras, kie ĝi havas ombron, kiun lumon ĝi sendas, apud kiu alian oni devas meti por ke ili ekbrilu reciproke. Sufiĉas unu bibliotekisto. De literaturistoj, neniam sufiĉas.